दिव्यांग व्यक्ती अधिकार अधिनियम 2016 (RPWD ACT 2016) दिव्यांग 21 प्रकार

दिनांक 3 डिसेंबर हा जागतिक दिव्यांग दिन म्हणून साजरा केला जातो. दिव्यांगत्व म्हणजे एखाद्या आजारामुळे किंवा कुपोषणामुळे व्यक्तीची किंवा तिच्या अवयवांची कार्यक्षमता कमी होणे. दिव्यांग व्यक्ती अधिकार अधिनियम, २०१६ नुसार, एकूण २१ प्रकारच्या दिव्यांगत्वाचा समावेश (Divyang 21 Prakar) करण्यात आला आहे. हे प्रकार आणि त्यांची लक्षणे काय आहे? याबद्दलची सविस्तर माहिती या आर्टिकल मध्ये दिलेली आहे.

‘दिव्यांग व्यक्ती अधिकार अधिनियम २०१६’ (RPWD ACT 2016)

भारत सरकारने २७ डिसेंबर २०१६ रोजी ‘दिव्यांग व्यक्ती अधिकार अधिनियम २०१६’ (The Rights of Persons with Disabilities Act, 2016) हा महत्त्वपूर्ण कायदा पारित केला. हा कायदा ‘Persons with Disabilities Act 1995’ या जुन्या कायद्यात आवश्यक सुधारणा करून तयार करण्यात आला आहे.

हा कायदा दिव्यांग व्यक्तींना समाजाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी महत्त्वाचा आहे. या कायद्यानुसार, दिव्यांग व्यक्तींना मिळणाऱ्या सुविधा किंवा सवलती ही कोणतीही कृपा नसून तो त्यांचा हक्क आहे. हा कायदा त्यांच्या हक्कांचे संरक्षण करतो.

दिव्यांग म्हणजे काय?

‘दिव्यांग’ हा शब्द ‘अपंग’ किंवा ‘विकलांग’ या शब्दांपेक्षा अधिक सन्मानजनक आहे. RPWD कायदा २०१६ नुसार, दिव्यांग व्यक्ती म्हणजे अशी व्यक्ती जिच्यामध्ये दीर्घकाळ टिकणारे शारीरिक, बौद्धिक, मानसिक, पेशी किंवा रक्तासंबंधीचे विकार किंवा अक्षमता आहेत. तसेच, ज्या व्यक्तीचे दिव्यांगत्व ४०% किंवा त्याहून अधिक प्रमाणित केलेले आहे, तिला ‘दिव्यांग’ म्हणून ओळखले जाते.

हा कायदा व्यक्तीच्या फक्त शारीरिक मर्यादाच नव्हे, तर बौद्धिक, मानसिक आणि इतर प्रकारच्या अक्षमतेचाही विचार करतो. RPWD Act 2016 मध्ये एकूण २१ प्रकारच्या दिव्यांगत्वाचा समावेश आहे. या प्रकारांची माहिती आपण पुढे पाहू.

दिव्यांगत्वाची संकल्पना समजून घेऊया

‘दिव्यांग‘ ही संकल्पना अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यासाठी आपण काही महत्त्वाच्या शब्दांचा अर्थ पाहूया.

१. Impairment (दोष/विकार) ‘Impairment’ म्हणजे शरीराच्या रचनेत किंवा अवयवांच्या कार्यात असलेली कमतरता किंवा बिघाड. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला डोळ्यांचा विकार असेल, ज्यामुळे तिला कमी दिसते.

२. Disability (अक्षमता) ‘Disability’ म्हणजे शरीरातील दोषामुळे (Impairment) एखादे काम इतर सामान्य व्यक्तींप्रमाणे न करता येणे. हे जन्मापासून किंवा नंतरही निर्माण होऊ शकते. अक्षमता तात्पुरती किंवा कायमस्वरूपी असू शकते. उदाहरणार्थ, डोळ्यांच्या दोषामुळे (Impairment) अंधत्व (अक्षमता) येऊ शकते.

३. Handicap (अपंगत्व) ‘Handicap’ म्हणजे जेव्हा एखाद्या व्यक्तीची अक्षमता इतकी तीव्र असते की, तिला दैनंदिन कामांसाठी इतरांवर किंवा समाजावर अवलंबून राहावे लागते, तेव्हा त्या स्थितीला ‘अपंगत्व’ (Handicap) म्हणतात. हे अपंगत्व व्यक्तीच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनावर परिणाम करते.

हे शब्द एकमेकांशी संबंधित असले तरी त्यांचे अर्थ वेगळे आहेत. ‘Impairment’ हे शारीरिक पातळीवरील कमतरता दर्शवते, ‘Disability‘ ती कमतरता कार्यक्षमतेवर कसा परिणाम करते हे सांगते, आणि ‘Handicap’ समाजात त्या व्यक्तीला येणाऱ्या अडचणी किंवा मर्यादा दर्शवते.

हे ही वाचा

UDID Card (स्वावलंबन कार्ड) ऑनलाईन कसे काढायचे? स्टेप-बाय-स्टेप संपूर्ण माहिती

दिव्यांग व्यक्ती अधिकार अधिनियम, २०१६ नुसार, दिव्यांग २१ प्रकार | Divyang 21 Prakar

१. अंधत्व (Blindness)

अंधत्व म्हणजे दृष्टीचा पूर्णपणे अभाव असणे. हे जन्मतः किंवा अपघातामुळे येऊ शकते.

• दृष्टीचा पूर्णपणे अभाव म्हणजेच पूर्ण दृष्टीहीन असणे.
• डोळे जन्मतः बंद असणे
• अपघाती अंधत्व.

२. अंशिक अंधत्व (Low-Vision)

यामध्ये जवळचे किंवा दूरचे कमी दिसते. यासाठी भिंगाच्या चष्म्याचा वापर करावा लागतो. कधी कधी डोळ्यात तिरळेपणाही असतो.

• दूरचे/जवळचे कमी दिसणे
• भिंगाच्या चष्म्याचा वापर
• दोन्ही डोळ्यात अथवा एका डोळ्यात दोष असेल तर दिसण्यामध्ये अडथळा येतो.
• जवळचे अथवा दूरचे कमी दिसते किवा कधी-कधी दिसत नाही.
• डोळ्यात तिरळेपणा असतो.

३. कर्णबधिरत्व (Hearing Impairment)

ज्या व्यक्तीच्या चांगल्या कानाची ऐकण्याची क्षमता ६० डेसिबल किंवा त्यापेक्षा अधिक कमी झाली असेल, त्यांना कर्णबधिर मानले जाते. यामध्ये ऐकण्याची क्षमता अजिबात नसणे, कमी ऐकू येणे किंवा कानातून पाणी येणे अशा समस्या असू शकतात.

• ऐकण्याची क्षमता अजिबात नसणे
• ऐकू कमी येणे
• कानातून पाणी येणे
• कानाचा पडदा फाटणे

४. वाचादोष (Speech and Language Disability)

यामध्ये अडखळत बोलणे, अस्पष्ट उच्चार, शब्द मागे-पुढे करणे किंवा तोतरे बोलणे अशी लक्षणे दिसतात. जिभेचा शेंडा नसणे किंवा टाळूला छिद्र असणे हीदेखील काही कारणे असू शकतात.

• बोलण्यात अडखळणे
• जीभ जाड असणे
• जिभेचा शेंडा नसणे
• तोतरे बोलणे
• Clept palate
• टाळूला होल असणे

५. अस्थिव्यंग (Locomotor Disability)

अस्थिव्यंग म्हणजे हाडे, सांधे आणि स्नायू योग्यप्रकारे कार्य न करणे. यामुळे चालण्या-फिरण्यात अडचण येते. हे अपंगत्व सहजासहजी ओळखता येते.

• हलनचलन क्रिया करण्यास अक्षम.
• हे सहज दिसणारे अपंगत्व आहे.
• या मुलांची हालचालींवरील मर्यादेची त्रुटी दूर केल्यास ती सर्व-सामान्य मुलांप्रमाणे शिक्षण घेवू शकतात.
• मैदानी खेळ, हस्तकौशल्य याकडे विशेष लक्ष्य पुरवावे लागते.

६. मानसिक आजार (Mental Illness)

यामध्ये व्यक्तीचे वर्तन असामान्य किंवा अस्वाभाविक असते. ती स्वतःशीच बोलते, भीती वाटणे किंवा नेहमी गप्प राहणे अशी लक्षणे दिसतात.

• असामान्य किंवा अस्वाभाविक वर्तन
• मतिमंदत्वाखेरीज मेंदूमध्ये अन्य कोणत्याही कारणाने आलेला आजार व त्यामुळे सकारात्म्क वा नकारात्मक ‘मानसिक आजार असणारी व्यक्ती’ होय.
• असामान्य किंवा अस्वाभाविक वर्तन,स्वतःशी बोलणे.अभिव्यक्त
• भीती वाटणे .
• नेहमी गुमसुम राहणे.

७. अध्ययन अक्षमता (Specific Learning Disabilities)

अध्ययन अक्षमता असलेल्या मुलांना वाचन, लेखन आणि गणितीय क्रिया करताना अडचणी येतात. त्यांना अंक ओळखण्यात गोंधळ होतो आणि शब्द गाळून वाचण्याची सवय असते.

• लेखन वाचन गणितीय क्रिया अडचण
• अभ्यासात मागे राहणे
• समजण्यात अडचणी असणे
• आकलन करण्यास अवघड
• विशिष्ट अध्यायनातील अडचणी
• विशेषतः वाचन , लेखन व गणितात अडचणी येतात.
• आरशातील प्रतिमा सारखे लेखन
• उलटे अक्षर लिहणे,
• अंक ओळखण्यात गोंधळ
• शब्द गाळून वाचणे

८. सेरेब्रल पाल्सी (Cerebral Palsy)

मेंदूवर झालेल्या आघातामुळे शरीराच्या एका किंवा अनेक भागांवरील नियंत्रण कमी होते. यामुळे हात-पायांत आकड निर्माण होतो आणि हालचाल करणे कठीण जाते.

• हातापायात आकड
• मेंदूचा शरीरावर ताबा राहत नाही
• हलनचलन क्षमता कमी

९. स्वमग्नता (Autism Spectrum Disorder)

स्वमग्न व्यक्ती स्वतःच्याच विश्वात हरवलेल्या असतात. त्या समाजात कमी मिसळतात आणि भाषिक कौशल्ये विकसित होत नाहीत.

• स्वतःच्या विश्वात हरवलेले असतात.
• समाजात कमी मिसळतात
• आत्ममग्न असतात स्वमग्नता ही एक अशी मानसिक गुंतागुंतीची अवस्था किंवा विकासात्मक विकृती आहे.
• भाषिक कौशल्य विकसित होत नाही.
• स्वत:च्याच भाव-स्वप्न विश्वात रमून गेलेले असतात. म्हणून या अवस्थेस ‘स्वमग्नता’ असे म्हणतात.

१०. बहुविकलांगत्व (Multiple Disabilities)

यामध्ये एका व्यक्तीला एकापेक्षा जास्त प्रकारचे अपंगत्व असते, जसे की सेरेब्रल पाल्सीसोबत मतिमंदत्व किंवा कर्णबधिर आणि अंधत्व.

११. कुष्ठरोगमुक्त व्यक्ती (Leprosy Cured persons)

कुष्ठरोग बरा झाल्यावरही हातापायांमध्ये विकृती किंवा त्वचेवर चट्टे राहतात, ज्यामुळे हालचालींवर परिणाम होतो.

• कुष्ठरोग्याच्या आघातामुळे हातापायात विकृती दिसते.
• त्वचेवर चट्टे,खवले,डाग असतात.
• हात, पाय, बोटे सुन्न पडतात.

१२. बुटकेपणा (Dwarfism)

यामध्ये प्रौढ व्यक्तीची उंची १४७ सेमी (४ फूट १० इंच) पेक्षा कमी असते. हे शारीरिक गुणसूत्रांमुळे होते.

• शारीरिक कमी उंची असणाऱ्या प्रौढ व्यक्तीची उंची ४ फुट १० इंच किंवा १४७ सेमी पेक्षा कमी असते.
• शारीरिक गुणसुत्रामुळे शरीराची वाढ व विकास इतर मुलांपेक्षा कमी असणे.

१३. बौद्धिक अक्षमता (Intellectual Disability)

बौद्धिक अक्षमता असलेल्या व्यक्तींची बुद्धीचा विकास खुंटलेला असतो. यामुळे त्यांना शिकण्यात, समस्या सोडवण्यात आणि दैनंदिन कामे करण्यात अडचणी येतात.

• या व्यक्तीच्या बुद्धीचा विकास खुंटल्यामुळे शिकण्यात समस्या सोडवण्यात कठीण जाते.
• दैनंदिन कार्य, सामाजिक कार्य, दैनदिन व्यवहार करण्यास कठीण जाते.
• अध्ययन करण्यास समस्या येतात.
• वर्तुणूक समस्या दिसून येतात.

१४. अविकसित मांसपेशी (Muscular Dystrophy)

या आजारात शरीरातील स्नायूंचे तंतू कमजोर होऊन नष्ट होऊ लागतात. यामुळे दैनंदिन क्रिया करणे आणि शरीराची हालचाल करणे हळूहळू कठीण होते.

• हा आजार स्नायुंशी संबंधित आहे.
• या आजाराने ग्रस्त असणाऱ्या व्यक्तींच्या शरिरातील, ठराविक भागातील, अवयवांतील स्नायुंचे तंतु कमजोर होउ लागतात. किंबहूना नष्ट होउ लागतात.यास ‘मस्कुलर डिस्ट्रोफी’ असे म्हणतात.
• स्नायू अविकसित झालेले असतात.
• दैनंदिन क्रिया करण्यात असमर्थ असणे.
• शरीराची हालचाली करण्यात हळू हळू मागे जाणे.

१५. मज्जासंस्थेचे तीव्र आजार (Chronic Neurological Conditions)

यामध्ये फिट्स येणे, तीव्र ताप, मेंदूज्वर, ब्रेन ट्यूमर किंवा तीव्र डोकेदुखी अशी लक्षणे दिसतात. यामुळे चेतासंस्थेमध्ये बिघाड होतो.

• फिट्स येणे,
• तीव्र स्वरुपात ताप येणे
• मेंदूज्वर
• ब्रेन टयूमर
• तीव्र डोकेदुखी
• चेतासंस्थेमध्ये क्षती निर्माण होणे.
• हायड्रोसिफलीक, संतुलन बिघाड होणे.

१६. मल्टीपल स्क्लेरोसिस (Multiple Sclerosis)

हा मेंदूतील चेतातंतूंच्या संरक्षक आवरणाला धक्का पोहोचल्यामुळे होणारा आजार आहे. यामुळे स्नायूंमध्ये ताठरपणा, कमजोरी आणि संवेदनांमध्ये बदल होतो.

• हातापायातील स्नायू मधील ताठरपणा किंवा कमजोरी संवेदनांमध्ये परिवर्तन,
• संवेदना कमी होण्याचे प्रमाण पाया कडून वरील दिशेने बदल करत चालते.
• स्नायुंमधील शिथीलता येते व स्थानू काम करणे कमी करतात.
• मलव्दार व मुत्राशयावरील नियंत्रण कमी होते व कार्य कमी होते.
• नेत्रकंप (Nystagmus)- डोळ्याभोवतालच्या स्नायुंच्या कार्यातील बदलाने नेत्रकंप सुरु होतो.

१७. थॅलेसेमिया (Thalassemia)

हा एक अनुवांशिक रक्तविकार आहे, ज्यामुळे शरीरात रक्ताची (हिमोग्लोबिन) कमतरता होते. यामुळे वारंवार रक्त द्यावे लागते, बालकांची वाढ खुंटते आणि श्वास घेण्यास त्रास होतो.

• रक्ताची (हिमोग्लोबिन ) कमतरता असते.
• वारंवार रक्त पुरवावे लागते.
• हा अनुवांशिक रोग आहे.
• बालकांची वाढ खुंटणे,
• चेहरा सुखावलेला,
• वजन वाढत नाही.
• श्वास घेण्यास त्रास होतो.
• वारंवार आजारी पडणे.

१८. हिमोफिलिया (Hemophilia)

हा एक आनुवंशिक रक्तविकार आहे. यात रक्तवाहिन्यांमधील बिघाडामुळे रक्तस्त्राव थांबत नाही, ज्यामुळे जखमा झाल्यास अधिक रक्तस्राव होतो.

• हा आनुवंशिक रक्तविकार आहे.
• रक्तवाहिन्या तील बिघाडामुळे हा रोग होतो.
• यामध्ये रक्तस्राव होणे.
• जखमा झाल्यास अधिक रक्तस्राव होतो.
• कधी कधी रक्तस्राव थांबत नाही.
• रक्तस्त्राव बंद न झाल्याने शरीराचा भाग फुगणे.

१९. सिकल सेल डिसीज (Sickle Cell Disease)

या आजारात रक्ताचे प्रमाण कमी होते आणि रक्ताच्या पेशींचा आकार ‘C’ प्रकाराचा होतो. यामुळे शरीरातील अवयवांना हानी पोहोचते आणि थकवा जाणवतो.

• रक्ताचे प्रमाण कमी असणे.
• रक्ताच्या कमतरतेमुळे शरीराचे अवयव /अंग खराब होणे.
• शरीरातील पेशींचा आकार c type होतो.
• हिमोग्लोबिन चे प्रमाण कमी होऊन थकवा जाणवतो.

२०. ॲसिड हल्ल्यातील पीडित (Acid Attack Victim)

यामध्ये ॲसिड हल्ल्यामुळे शरीराचा भाजलेला किंवा विद्रूप झालेला भाग दिसतो, विशेषतः चेहरा, हात आणि डोळ्यांवर.

• शरीराच्या ज्या भागावर acid हल्ला झाला असेल ती जागा भाजल्यासारखी विद्रूप दिसते.
• चेहरा,हात,पाय,
• डोळे यावर काळ्या रंगाची भाजल्यासारखी त्वचा आढळते.

२१. कंपवात रोग (Parkinson’s disease)

हा मेंदूच्या एका विशिष्ट भागातील पेशींची संख्या कमी झाल्यामुळे होतो. यामुळे शरीराला कंप सुटतो, हालचाली मंदावतात आणि स्नायू ताठर होतात.

• रेणूच्या अभावामुळे रोग्याच्या शरीराला कंप सुटतो,
• हालचाली संथावतात, स्नायू ताठर होतात.
• कंपवात झालेल्या रुग्णाचे वजन कमी होते.
• तांत्रिकीय तंत्र प्रणाली संबधीत कठीण जाणे.

‘दिव्यांग व्यक्ती अधिकार अधिनियम २०१६’ हा केवळ एक शासकीय दस्तऐवज नसून, तो भारतीय समाजातील समानतेचे आणि सन्मानाचे प्रतीक आहे. या अधिनियमानुसार, दिव्यांग म्हणजे काय या संकल्पनेची विस्तृत आणि सन्मानजनक व्याख्या करण्यात आली आहे, ज्यात दीर्घकाळ टिकणाऱ्या शारीरिक, बौद्धिक आणि मानसिक विकारांचा समावेश आहे.

या कायद्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे याने एकूण २१ प्रकारच्या दिव्यांगत्वाचा समावेश केला आहे. ज्यामुळे पूर्वी दुर्लक्षित राहिलेल्या अनेक विकारांनाही हक्क आणि संरक्षणाची चौकट मिळाली आहे. या दूरगामी बदलांमुळे, दिव्यांग व्यक्तींना त्यांचे मूलभूत हक्क, सन्मान आणि समान संधी प्राप्त झाले आहेत. हा अधिनियम खऱ्या अर्थाने एक समावेशक (Inclusive) आणि संवेदनशील (Sensitive) भारताच्या निर्मितीसाठी टाकलेले एक महत्त्वाचे पाऊल आहे.

अधिक माहितीसाठी : THE RIGHTS OF PERSONS WITH DISABILITIES ACT, 2016 PDF Download