Disability Certificate: दिव्यांग व्यक्तींना शासकीय नोकरी, शिक्षण तसेच विविध योजनांचा लाभ मिळवण्यासाठी दिव्यांग प्रमाणपत्र अत्यंत महत्त्वाचे दस्तऐवज मानले जाते. काही प्रकरणांमध्ये प्रमाणपत्राच्या सत्यतेबाबत तक्रारी प्राप्त झाल्यानंतर राज्य शासनाने दिव्यांग प्रमाणपत्राची पुर्नपडताळणी करण्याबाबत नवीन शासन निर्णय जारी केला आहे.
या निर्णयानुसार नियुक्ती प्राधिकरण, शैक्षणिक संस्था तसेच संबंधित अधिकारी आवश्यक असल्यास दिव्यांग प्रमाणपत्राची तपासणी करू शकतात. तसेच UDID कार्डमध्ये सुधारणा किंवा रद्द करण्याबाबतही नवीन नियम स्पष्ट करण्यात आले आहेत. या लेखामध्ये दिव्यांग प्रमाणपत्राचे नियम, तपासणी प्रक्रिया, आवश्यक कागदपत्रे आणि शासनाच्या योजनांबाबत सविस्तर माहिती जाणून घेऊया.
दिव्यांग प्रमाणपत्राबाबत नवीन शासन निर्णय काय आहे?
राज्य शासनाने दिव्यांग व्यक्तींना मिळणाऱ्या सवलती आणि आरक्षणाचा योग्य लाभ खऱ्या पात्र व्यक्तींनाच मिळावा यासाठी दिव्यांग प्रमाणपत्रांची पुर्नपडताळणी करण्याबाबत नवीन शासन निर्णय जारी केला आहे.
या निर्णयानुसार शासकीय सेवेत नियुक्ती, शैक्षणिक प्रवेश किंवा इतर शासकीय लाभ घेताना सादर केलेले दिव्यांग प्रमाणपत्र आवश्यक असल्यास संबंधित प्राधिकरणाकडून तपासणीसाठी पाठवता येणार आहे.
तसेच संशयास्पद किंवा चुकीचे प्रमाणपत्र आढळल्यास त्याची वैद्यकीय समितीकडून पुन्हा तपासणी करून योग्य निर्णय घेण्याची तरतूद करण्यात आली आहे. याबाबत सार्वजनिक आरोग्य विभागाने 6 मार्च 2026 रोजी नवीन सुधारित आदेश काढून, 2018 च्या शासन निर्णयातील ‘तक्रार व अपील’ या रकान्यात महत्त्वाची सुधारणा केली आहे.
दिव्यांग प्रमाणपत्र पुर्नपडताळणी करण्याचा निर्णय का घेण्यात आला?
काही प्रकरणांमध्ये खोटे किंवा चुकीची माहिती देऊन दिव्यांग प्रमाणपत्र घेतल्याच्या तक्रारी शासनाकडे प्राप्त झाल्या होत्या. त्यामुळे दिव्यांग व्यक्तींसाठी असलेल्या आरक्षणाचा व योजनांचा गैरवापर होण्याची शक्यता निर्माण झाली होती.
यामुळे खऱ्या दिव्यांग व्यक्तींना न्याय मिळावा आणि शासनाच्या योजनांचा लाभ योग्य लाभार्थ्यांपर्यंत पोहोचावा या उद्देशाने दिव्यांग प्रमाणपत्राची पुर्नपडताळणी करण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे.
नियुक्ती प्राधिकरण आणि शिक्षण संस्थांना कोणते अधिकार देण्यात आले?
नवीन शासन निर्णयानुसार शासकीय कार्यालये, सार्वजनिक उपक्रम, तसेच शैक्षणिक संस्थांना सादर केलेल्या दिव्यांग प्रमाणपत्राबाबत शंका असल्यास त्याची पडताळणी करण्याचा अधिकार देण्यात आला आहे.
संशय असल्यास संबंधित प्रमाणपत्र वैद्यकीय मंडळाकडे तपासणीसाठी पाठवता येते. तपासणीच्या आधारे प्रमाणपत्र वैध आहे की नाही याचा अंतिम निर्णय घेता येतो.
हे ही वाचा: दिव्यांग स्वयंमरोजगार टूलकिट खरेदीसाठी 15,000 रुपये कसे मिळवायचे? संपूर्ण माहिती पाहा
अपील मंडळाकडून दिव्यांग प्रमाणपत्राची तपासणी कशी होणार?
जर एखाद्या व्यक्तीला दिव्यांग प्रमाणपत्राच्या तपासणीबाबत आक्षेप असेल किंवा वैद्यकीय मंडळाच्या निर्णयाबाबत असमाधान असेल तर त्या व्यक्तीला अपील करण्याचा अधिकार दिला आहे.
अशा प्रकरणांमध्ये राज्यस्तरीय किंवा जिल्हास्तरीय अपील मंडळाकडून त्या व्यक्तीची पुन्हा वैद्यकीय तपासणी करून अंतिम निर्णय दिला जातो.
UDID कार्डमध्ये सुधारणा किंवा रद्द करण्याबाबत नवीन नियम
दिव्यांग व्यक्तींसाठी जारी करण्यात येणाऱ्या UDID (Unique Disability ID) कार्डमध्ये दिलेली माहिती चुकीची आढळल्यास किंवा वैद्यकीय तपासणीनंतर दिव्यांगत्वाचे प्रमाण बदलल्यास त्यामध्ये सुधारणा करता येते.
जर तपासणीनंतर संबंधित व्यक्ती दिव्यांग श्रेणीत येत नसल्याचे स्पष्ट झाले तर संबंधित UDID कार्ड रद्द करण्याची देखील तरतूद शासन निर्णयात करण्यात आली आहे.
दिव्यांग व्यक्ती हक्क अधिनियम 2016 काय आहे?
Rights of Persons with Disabilities Act 2016 हा भारत सरकारने दिव्यांग व्यक्तींच्या हक्कांचे संरक्षण आणि त्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी लागू केलेला महत्त्वाचा कायदा आहे.
या कायद्याद्वारे दिव्यांग व्यक्तींना शिक्षण, रोजगार, आरोग्य, सामाजिक सुरक्षा आणि समान संधी याबाबत विशेष हक्क देण्यात आले आहेत. तसेच शासकीय नोकऱ्यांमध्ये दिव्यांगांसाठी आरक्षणाची तरतूद करण्यात आली आहे.
हे ही वाचा: दिव्यांग व्यक्ती अधिकार अधिनियम 2016 (RPWD ACT 2016) दिव्यांग 21 प्रकार
दिव्यांग प्रमाणपत्र म्हणजे काय?
दिव्यांग प्रमाणपत्र हे अधिकृत वैद्यकीय मंडळाकडून दिले जाणारे प्रमाणपत्र आहे ज्यामध्ये संबंधित व्यक्तीच्या दिव्यांगत्वाचा प्रकार आणि टक्केवारी नमूद केलेली असते.
हे प्रमाणपत्र शासकीय योजना, आरक्षण, शैक्षणिक सवलती आणि विविध सामाजिक लाभ मिळवण्यासाठी आवश्यक असते.
दिव्यांगत्व तपासणी आणि मूल्यांकन प्रक्रिया
दिव्यांगत्वाची तपासणी जिल्हा रुग्णालय किंवा शासनाने मान्यता दिलेल्या वैद्यकीय मंडळाकडून केली जाते.
या प्रक्रियेत संबंधित व्यक्तीची वैद्यकीय तपासणी, आवश्यक चाचण्या आणि तज्ञ डॉक्टरांचे मत याच्या आधारे दिव्यांगत्वाची टक्केवारी निश्चित केली जाते. त्यानंतर पात्र असल्यास दिव्यांग प्रमाणपत्र दिले जाते.
दिव्यांग प्रमाणपत्र मिळवण्यासाठी आवश्यक कागदपत्रे
दिव्यांग प्रमाणपत्र काढण्यासाठी खालील कागदपत्रांची आवश्यकता असते.
- आधार कार्ड
- रहिवाशी पुरावा
- पासपोर्ट आकाराचा फोटो
- वैद्यकीय अहवाल (Medical Reports)
- अर्ज फॉर्म
- रुग्णालयाकडून दिलेली तपासणी कागदपत्रे
सर्व कागदपत्रांची पडताळणी झाल्यानंतर वैद्यकीय मंडळ प्रमाणपत्र जारी करते.
हे ही वाचा: UDID Card ऑनलाईन कसे काढायचे? स्टेप-बाय-स्टेप संपूर्ण माहिती
UDID कार्ड म्हणजे काय आणि त्याचे फायदे
UDID म्हणजे Unique Disability ID कार्ड हे केंद्र सरकारने सुरू केलेले डिजिटल ओळखपत्र आहे ज्यामध्ये दिव्यांग व्यक्तीची सर्व माहिती नोंदवलेली असते.
या कार्डामुळे दिव्यांग व्यक्तींना देशभरात विविध शासकीय योजना आणि सवलतींचा लाभ घेणे सोपे होते. तसेच एकच ओळखपत्र वापरून अनेक सेवांचा लाभ घेता येतो.
दिव्यांग प्रमाणपत्रावर कोणकोणत्या सरकारी योजनांचा लाभ मिळतो?
दिव्यांग प्रमाणपत्र असलेल्या व्यक्तींना विविध शासकीय योजनांचा लाभ मिळतो. त्यामध्ये प्रामुख्याने खालील सुविधा दिल्या जातात.
- शासकीय नोकऱ्यांमध्ये आरक्षण
- शैक्षणिक संस्थांमध्ये प्रवेश सवलत
- शिष्यवृत्ती योजना
- प्रवास सवलत (रेल्वे व बस)
- आर्थिक सहाय्य योजना
- पुनर्वसन व कौशल्य प्रशिक्षण योजना
या योजनांमुळे दिव्यांग व्यक्तींना शिक्षण, रोजगार आणि सामाजिक जीवनात समान संधी मिळण्यास मदत होते.
अधिक माहितीसाठी शासन निर्णय डाउनलोड करा
दिव्यांग व्यक्ती हक्क अधिनियम,2016 (The Rights of Persons with Disability Act,2016) नुसार दिव्यांगत्व तपासणी, मुल्यमापन व प्रमाणपत्र वितरणासाठीच्या मार्गदर्शक सूचना दिनांक 06/03/2026 विभाग – सार्वजनिक आरोग्य विभाग, महाराष्ट्र राज्य
दिव्यांग व्यक्ती हक्क अधिनिनियम, 2016 (The Rights of Persons with Disability Act, 2016) नुसार दिव्यांगत्व तपासणी, मुल्यमापन व प्रमाणपत्र वितरणासाठीच्या मार्गदर्शक सुचना दिनांक 14/09/2018 विभाग – सार्वजनिक आरोग्य विभाग, महाराष्ट्र राज्य
इतर लेख वाचा: दिव्यांगांसाठी सर्वसमावेशक डिजीटल पोर्टल
