राज्यातील आरटीई (RTE) २५ टक्के राखीव जागांच्या प्रवेशासाठी राबविली जाणारी ‘सोडत’ किंवा ‘लॉटरी‘ प्रक्रिया ही पूर्णपणे तांत्रिक आणि पारदर्शक लॉजिकवर आधारित असते. अनेक पालकांना ही निवड प्रक्रिया नेमकी कशी काम करते, याबाबत उत्सुकता असते. शाळा वाटपाचे हे ‘लॉटरी लॉजिक’ (Lottery Logic) मुख्यत्वे भौगोलिक अंतर आणि अर्जांच्या संख्येवर अवलंबून असते. याबद्दल सविस्तर माहिती पाहूया.
शाळा वाटपाचे मुख्य निकष
ज्या शाळांकडे उपलब्ध रिक्त जागांपेक्षा जास्त अर्ज प्राप्त झाले आहेत, केवळ अशाच शाळांसाठी लॉटरी प्रक्रिया राबविली जाते. निवडीच्या वेळी अंतराच्या निकषाला सर्वाधिक महत्त्व दिले जाते
पहिला प्राधान्यक्रम: शाळेपासून १ किमी अंतराच्या परिघात राहणाऱ्या उमेदवारांना प्रथम प्राधान्य दिले जाते.
दुसरा प्राधान्यक्रम: १ किमी परिघातील सर्व पात्र उमेदवारांचे वाटप झाल्यानंतर, जागा रिक्त असल्यास २ ते ३ किमी अंतरावरील उमेदवारांचा विचार केला जातो.
बहुपर्यायी निवड: जर एखाद्या उमेदवाराने ५ शाळांचे पर्याय दिले असतील, तर त्याला त्याच्या पात्रतेनुसार सर्व ५ किंवा त्यापेक्षा कमी शाळांचे वाटप होऊ शकते. एका शाळेत निवड झाली म्हणून उमेदवाराला इतर पसंतीक्रमातून वगळले जात नाही.
प्रत्यक्ष लॉटरी प्रक्रिया (Physical Process)
ही प्रक्रिया एका सभागृहात सर्वांसमक्ष पार पडते. यामध्ये अर्जांच्या अंकांनुसार बाऊल्स (Bowls) ठेवले जातात. समजा, एखाद्या शाळेसाठी जास्तीत जास्त ५९९ अर्ज आले असतील, तर एकूण ३ बाऊल्स वापरले जातात (एकक, दशक आणि शतक या स्थानांसाठी)
- सभागृहातील पालकांपैकी एका व्यक्तीला बोलावून प्रत्येक बाऊलमधून ० ते ९ या अंकांपैकी चिठ्ठ्या काढायला लावल्या जातात.
- पहिल्या बाऊलमधून शेवटचा अंक, दुसऱ्यातून त्याआधीचा आणि तिसऱ्यातून तिसरा शेवटचा अंक काढला जातो.
- या चिठ्ठ्या ज्या क्रमाने निघतात, तो क्रम सॉफ्टवेअरमध्ये ‘सीरिअल’ पद्धतीने भरला जातो.
सॉफ्टवेअर लॉजिक (System Logic)
अंकांचा हा क्रम सिस्टिममध्ये फीड केल्यानंतर ‘GENERATE LOTTERY‘ या बटणाद्वारे प्रत्यक्ष वाटप सुरू होते.
- ज्या शाळांमध्ये अर्जांची संख्या जागांइतकी किंवा त्यापेक्षा कमी आहे, तिथे सर्व उमेदवारांना थेट प्रवेश दिला जातो.
- जिथे अर्ज जास्त आहेत, तिथे अर्जांची यादी त्यांच्या अर्ज क्रमांकाच्या (Application Form Number) चढत्या क्रमाने लावून त्यांना १ पासून अनुक्रमांक दिले जातात.
- त्यानंतर, प्रत्यक्ष लॉटरीत मिळालेल्या अंकांच्या क्रमानुसार (Last Digit, Second Last Digit, Third Last Digit) या यादीची फेरमांडणी केली जाते.
- या नवीन क्रमानुसार, शाळेच्या रिक्त जागेच्या मर्यादेत वरून खाली (Top to Bottom) उमेदवारांची निवड केली जाते.
अशा प्रकारे, मानवी हस्तक्षेप टाळून संगणकीय प्रणाली आणि प्रत्यक्ष चिठ्ठ्यांचा वापर करून ही प्रक्रिया पूर्ण केली जाते, ज्यामुळे प्रत्येक पात्र अर्जाला निवडीची समान संधी मिळते.
RTE 25% प्रवेशासाठी लॉटरी कशी काढली जाते? | RTE Lottery Result Process
आता आपण आरक्षण सोडतीची (RTE Lottery) प्रक्रिया नेमकी कशी असते, हे आपण एका साध्या उदाहरणातून समजून घेऊया.
समजा, एका ‘अ’ नावाच्या शाळेत आरटीईसाठी १० जागा रिक्त आहेत आणि त्या शाळेसाठी १ किमी अंतराच्या आत राहणाऱ्या ५० मुलांनी अर्ज केले आहेत. आता या ५० पैकी १० मुलांची निवड कशी होते, ते खालीलप्रमाणे पाहूया.
१. अर्जांना अनुक्रमांक देणे: सर्वप्रथम, सॉफ्टवेअर त्या ५० अर्जांना त्यांच्या फॉर्म नंबरनुसार १ ते ५० असे अनुक्रमांक (Serial Numbers) देते. हे क्रमांक अर्जाच्या क्रमानुसार सरळ लावले जातात.
२. प्रत्यक्ष चिठ्ठ्या काढणे (Auditorium Process)
पुण्यातील कार्यक्रमात सर्वांसमक्ष दोन बाऊल (Bowls) घेतले जातात (कारण एकूण अर्ज ५० आहेत, म्हणजे दोन अंकी संख्या आहे).
- पहिला बाऊल (एकक स्थान): यात ० ते ९ अंकांच्या चिठ्ठ्या असतात. समजा, यातून ‘४’ हा अंक निघाला.
- दुसरा बाऊल (दशक स्थान): यातही ० ते ९ अंकांच्या चिठ्ठ्या असतात. समजा, यातून ‘२’ हा अंक निघाला.
आता सॉफ्टवेअरमध्ये हे अंक (४ आणि २) फीड केले जातात.
३. सॉफ्टवेअरमधील ‘लॉजिक’ आणि फेररचना: आता सॉफ्टवेअर काय करते? सॉफ्टवेअर मूळ १ ते ५० यादीची फेरमांडणी करते. ज्या अर्जाच्या शेवटी ‘४’ हा अंक आहे, त्यांना यादीत वर घेतले जाते. त्यानंतर ज्यांच्या शेवटी ‘२’ आहे, त्यांना स्थान मिळते.
हे लॉजिक अशा प्रकारे कार्य करते की, ज्या मुलाचा अर्ज क्रमांक लॉटरीत निघालेल्या अंकांशी मॅच होतो, तो यादीत ‘टॉप’ला येतो. समजा, लॉटरीच्या अंकांनुसार नवीन क्रम लागला आणि त्या ५० मुलांची नवीन यादी तयार झाली.
४. अंतिम निवड (Selection): शाळेत जागा फक्त १० आहेत. त्यामुळे सॉफ्टवेअर त्या नवीन तयार झालेल्या यादीतील पहिले १० विद्यार्थी निवडून काढते. त्यांना ‘Selected’ (निवड झाली) असे घोषित केले जाते. त्या १० नंतर जे विद्यार्थी उरतात (११ व्या क्रमांकापासून पुढे), त्यांना ‘Waiting List’ (प्रतीक्षा यादी) मध्ये टाकले जाते.
थोडक्यात सांगायचे तर
- आधी सर्वांचे अर्ज गोळा केले जातात.
- प्रत्यक्ष कार्यक्रमात चिठ्ठ्या काढून एक ‘लकी नंबर’ किंवा ‘अंकांचा क्रम’ ठरवला जातो.
- त्या क्रमानुसार संपूर्ण यादी फिरवली (Shuffling) जाते.
- आणि नवीन यादीत जे वरच्या क्रमांकावर येतात, त्यांना प्रवेश मिळतो.
अशा पद्धतीमुळे कोणावरही अन्याय होत नाही आणि पूर्णपणे संगणकीय पद्धतीने पारदर्शकपणे निवड केली जाते.
अधिक माहितीसाठी: RTE Lottery Logic संदर्भ PDF डाउनलोड करा
