राज्यातील आरोग्य व्यवस्था अधिक बळकट करण्यासाठी सार्वजनिक आरोग्य विभागाने एक अतिशय महत्त्वाचा निर्णय घेतला आहे. ग्रामीण आणि निमशहरी भागात आरोग्य सेवेचा कणा असलेल्या कर्मचाऱ्यांसाठी एक विशेष प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित केला जाणार आहे. महाराष्ट्र शासनाने ७ मे २०२६ रोजी काढलेल्या शासन निर्णयानुसार, आता राज्यभरातील आयुष्मान आरोग्य मंदिर-उपकेंद्रांमधील समुदाय आरोग्य अधिकारी, ANM, MPW आणि आशा कार्यकर्त्यांना हे प्रशिक्षण दिले जाणार आहे. या नव्या प्रशिक्षण कार्यक्रमाबद्दल सविस्तर माहिती पाहूया.
प्रशिक्षणाचा मुख्य उद्देश आणि गरज
सध्याच्या बदलत्या जीवनशैलीमुळे संसर्गजन्य आजारांसोबतच असंसर्गजन्य आजारांचे प्रमाणही खूप वेगाने वाढत आहे. त्यामुळे केवळ आजारी पडल्यावर उपचार करण्यापेक्षा प्रतिबंधात्मक आणि दर्जेदार आरोग्य सेवा लोकांपर्यंत पोहोचवणे गरजेचे झाले आहे. यासाठीच तळागाळात काम करणाऱ्या आरोग्य कर्मचाऱ्यांचे ज्ञान अद्ययावत करण्यासाठी हा क्षमता बांधणी (Capacity Building) कार्यक्रम राबवला जात आहे.
या प्रशिक्षणाचा मुख्य भर “Resolve more, Refer less” या सूत्रावर असणार आहे. म्हणजेच, गावातच जास्तीत जास्त रुग्णांवर योग्य उपचार व्हावेत आणि मोठ्या रुग्णालयात पाठवण्याची वेळ कमीत कमी यावी हा यामागचा हेतू आहे.
गाव पातळीवरच कॅन्सर, मधुमेह, आणि उच्च रक्तदाब यांसारख्या आजारांची तपासणी व्हावी, तसेच माता व बाल मृत्यूचे प्रमाण शून्यावर यावे, यासाठी या सर्वंकष प्राथमिक आरोग्य सेवेवर (Comprehensive Primary Health Care) लक्ष केंद्रित केले जाणार आहे.
प्रशिक्षण कसे आणि कुठे होणार?
हे निवासी प्रशिक्षण (Health Workers Training) सलग दोन दिवसांचे असणार आहे. प्रत्येक तालुक्यातील तालुका आरोग्य अधिकारी कार्यालय किंवा प्राथमिक आरोग्य केंद्रावर (PHC) याचे आयोजन केले जाणार आहे.
पहिल्या दिवशी प्रत्यक्ष केंद्रावर मार्गदर्शन दिले जाणार आहे, तर दुसऱ्या दिवशी आरोग्य कर्मचाऱ्यांनी गावातील १० ते २५ कुटुंबांना प्रत्यक्ष भेटी देऊन प्रॅक्टिकल काम करणे अपेक्षित आहे.
प्रत्येक जिल्ह्यातून निवडलेले १० ते १५ तज्ज्ञ मास्टर ट्रेनर्स हे प्रशिक्षण देणार आहेत. एका बॅचमध्ये साधारण ५० ते १०० कर्मचारी असतील. २०२६-२७ या वर्षभरात राज्यातील सर्व प्राथमिक आरोग्य केंद्रांमधील कर्मचाऱ्यांचे प्रशिक्षण पूर्ण करण्याचे नियोजन शासनाने केले आहे.
या प्रशिक्षणात नेमके कोणते विषय शिकवले जाणार आहेत?
या दोन दिवसांच्या सर्वंकष प्राथमिक आरोग्य सेवा (Comprehensive Primary Health Care) प्रशिक्षणामध्ये एकूण १३ महत्त्वाचे विषय कव्हर केले जाणार आहेत.
यामध्ये गरोदर महिलांची काळजी, सुरक्षित प्रसूती आणि नवजात बालकांचे आरोग्य यावर विशेष भर दिला जाणार आहे. तसेच, बालके आणि किशोरवयीन मुलांचे लसीकरण, पोषण आणि कुटुंब नियोजन याबद्दलही मार्गदर्शन केले जाणार आहे.
आजारांच्या व्यवस्थापनाचा विचार केल्यास, क्षयरोग व डेंग्यू सारख्या संसर्गजन्य आजारांसोबतच उच्च रक्तदाब व कर्करोग यांसारख्या असंसर्गजन्य आजारांचे वेळेवर निदान कसे करावे हे शिकवले जाणार आहे.
याव्यतिरिक्त डोळे, कान व दातांचे प्राथमिक आरोग्य, वृद्धापकाळातील काळजी आणि अचानक उद्भवणाऱ्या आपत्कालीन वैद्यकीय परिस्थितीवर कसे नियंत्रण मिळवावे याचेही धडे दिले जाणार आहेत. आजकाल वाढत असलेल्या मानसिक तणावावर उपाय म्हणून मानसिक आरोग्य (Mental Health Awareness) आणि योगा तसेच आयुष पद्धतीचा वापर कसा करावा, हे देखील या प्रशिक्षणाचे महत्त्वाचे घटक आहेत.
प्रशिक्षणासाठी निधी आणि पुढील नियोजन
या मोठ्या राज्यव्यापी प्रशिक्षण कार्यक्रमासाठी १५ व्या वित्त आयोगांतर्गत (FR-4) मिळणाऱ्या निधीतून खर्च करण्यास शासनाने मान्यता दिली आहे.
प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर जिल्ह्याचे मास्टर ट्रेनर्स या सर्व कर्मचाऱ्यांच्या सतत संपर्कात राहतील. यासाठी जिल्हा आरोग्य अधिकाऱ्यांमार्फत सर्वांचे व्हॉट्सॲप ग्रुप्स बनवले जाणार आहेत, जेणेकरून चांगल्या कामाच्या पद्धती आणि येणाऱ्या अडचणी एकमेकांसोबत शेअर करता येतील.
अधिक माहितीसाठी: प्राथमिक आरोग्य सेवा प्रशिक्षण कार्यक्रम योजनेचा मूळ शासन निर्णय (Public Health Department GR) डाउनलोड करा
