महाराष्ट्र शासनाच्या प्राथमिक शिक्षण संचालनालयाने एक महत्वाचे परिपत्रक शैक्षणिक वर्ष २०२६-२७ सुरू होण्याच्या सुरुवातीलाच जारी केले आहे. त्यानुसार आता शिक्षकांच्या अतिरिक्त ऑनलाईन आणि ऑफलाइन अशैक्षणिक कामाचा भार कमी होणार असून, अध्यापनासाठी अधिक वेळ मिळणार आहे.
पार्श्वभूमी काय आहे?
बालकांचा मोफत व सक्तीच्या शिक्षणाचा अधिकार अधिनियम २००९ च्या कलम २७ अंतर्गत शिक्षकांच्या कामांचे शैक्षणिक आणि अशैक्षणिक असे वर्गीकरण आधीच करण्यात आले होते. त्यानंतर शिक्षकांची अशैक्षणिक कामे कमी करण्याबाबत एक सविस्तर अहवाल शासनाला सादर करण्यात आला होता.
या अहवालाच्या आधारे शाळास्तरावरील विविध समित्यांचे एकत्रीकरण करून त्या केवळ चार समित्यांमध्ये सामावल्या गेल्या. तसेच U-DISE+ आणि SARAL या दोन वेगळ्या प्रणालींचे एकत्रीकरण करून शिक्षकांना एकाच पोर्टलवर माहिती भरण्याची सुविधा देण्यात आली.
PM Poshan योजनेअंतर्गत नोंदवहीतील कामाचा ताण कमी करण्यासाठी लातूर जिल्ह्यात एक प्रारूप (पथदर्शी) अभ्यासही राबवण्यात आला.
मात्र एवढे करूनही केंद्र व राज्य शासनाच्या विविध योजनांचे अहवाल अजूनही ऑनलाइन व ऑफलाइन स्वरूपात सतत मागवले जात होते. जिल्हा, तालुका आणि केंद्रस्तरावरूनही वेळोवेळी वेगळी माहिती मागितली जात असल्याने शिक्षकांचा अध्ययन-अध्यापनाचा वेळ त्यातच खर्ची होत असल्याचे निदर्शनास आले.
पथदर्शी प्रयोग आणि त्याचे निष्कर्ष
या समस्येवर उपाय शोधण्यासाठी संचालनालयाने राज्यातील पाच तालुक्यांमध्ये — पन्हाळा (कोल्हापूर), आष्टी (बीड), अक्कलकुवा (नंदुरबार), एटापल्ली (गडचिरोली) आणि नंदूरबार जिल्ह्यातील एक केंद्र येथे प्रत्येकी एका केंद्रात “माहितीचा वार शनिवार” हा उपक्रम पथदर्शी स्वरूपात राबवला. या उपक्रमाअंतर्गत आठवड्याभरात जी काही माहिती ऑनलाइन किंवा ऑफलाइन स्वरूपात मागवली जात होती, ती सर्व माहिती फक्त शनिवारी सादर करण्याची मुभा दिली गेली.
या प्रयोगाचे विश्लेषण केल्यानंतर समोर आलेले निष्कर्ष लक्षवेधी आहेत.
- सुमारे ९० टक्के शिक्षकांनी या उपक्रमाबाबत समाधान व्यक्त केले.
- ९६.६ टक्के शिक्षकांनी सांगितले की त्यांना अध्यापनासाठी आता पुरेसा वेळ मिळतो.
- सतत माहिती भरण्याच्या कटकटीतून काही प्रमाणात सुटका झाल्याचे शिक्षकांनी नोंदवले.
- वर्गातील अध्यापनासाठी अधिक वेळ मिळाला आणि विद्यार्थ्यांशी अधिक संवाद साधण्याची संधी मिळाली.
हे आकडे स्पष्टपणे दाखवतात की माहिती भरण्याचे दिवस ठरवून दिल्यास शिक्षकांचा बराचसा वेळ आणि मानसिक ताण कमी होऊ शकतो.
नवीन निर्णय नेमका काय सांगतो?
या यशस्वी पथदर्शी प्रयोगाच्या आधारे शैक्षणिक वर्ष २०२६-२७ पासून खालील सूचना राज्यभर लागू करण्यात येत आहेत.
१. वरिष्ठ कार्यालयांकडून शाळास्तरावर मागितली जाणारी कोणतीही माहिती किंवा विविध उपक्रमांचे अहवाल — ते ऑनलाइन (अॅप, पोर्टल, लिंक इत्यादी) असो वा ऑफलाइन (पत्र, ई-मेल इत्यादी) — शाळांनी दर शनिवारीच सादर करावी.
२. राज्य, विभाग, जिल्हा, तालुका आणि केंद्र स्तरावरून त्या आठवड्यात मागितलेली विषयानुरूप सर्व माहिती मुख्याध्यापक व शिक्षकांनी त्याच आठवड्यातील शनिवारी सादर करावी.
३. कोणत्याही स्तरावरील अधिकाऱ्याने तातडीने माहिती मागू नये किंवा शनिवारव्यतिरिक्त इतर दिवशी माहिती मागण्याचा आग्रह धरू नये.
अपवाद कोणते?
मात्र काही बाबी अशा आहेत ज्या रोजच्या रोज किंवा त्याच दिवशी सादर करणे आवश्यक आहे, त्यामुळे त्यांना या नियमातून वगळण्यात आले आहे:
- VSK पोर्टलवरील विद्यार्थी उपस्थितीची नोंद
- PM Poshan पोर्टलवर आहार दिलेल्या विद्यार्थी संख्येची नोंद
- विद्यार्थी सुरक्षा, विधीमंडळ कामकाज आणि आपत्कालीन परिस्थितीशी संबंधित माहिती
या तीन बाबी थेट विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षेशी आणि तातडीच्या कामकाजाशी निगडित असल्याने त्या रोजच्या रोज कळवणे अनिवार्य ठेवले आहे.
या निर्णयाचे महत्त्व
हा निर्णय शिक्षण क्षेत्रासाठी अनेक अर्थांनी महत्त्वाचा आहे. एकीकडे शासनाला विविध योजनांचा आढावा घेण्यासाठी माहिती आवश्यक असते, तर दुसरीकडे शिक्षकांचा मूळ उद्देश — विद्यार्थ्यांना दर्जेदार शिक्षण देणे — हाही तितकाच महत्त्वाचा आहे. माहिती भरण्याचे दिवस निश्चित केल्याने शिक्षकांना आठवड्यातील उरलेले दिवस पूर्णपणे अध्यापनासाठी देता येतील, आणि शनिवारी सर्व प्रशासकीय कामे एकत्रितपणे पूर्ण केली जातील. यामुळे प्रशासनातील पारदर्शकताही टिकून राहील आणि शिक्षकांवरील ताणही कमी होईल.
प्राथमिक शिक्षण संचालनालयाने हा निर्णय सर्व विभागीय शिक्षण उपसंचालक, शिक्षणाधिकारी, जिल्हा शिक्षण व प्रशिक्षण संस्था, प्रशासन अधिकारी आणि गटशिक्षणाधिकारी यांना कळवला आहे, जेणेकरून याची अंमलबजावणी सर्व स्तरांवर सुरळीत होईल. आयुक्त (शिक्षण), महाराष्ट्र राज्य यांच्या स्वाक्षरीने हे परिपत्रक जारी करण्यात आले आहे.
एकंदरीत “माहितीचा वार शनिवार” हा उपक्रम शिक्षकांना त्यांच्या मूळ कामावर म्हणजे अध्यापनावर लक्ष केंद्रित करण्याची संधी देणारा आणि प्रशासकीय कामकाजात सुसूत्रता आणणारा एक स्वागतार्ह निर्णय आहे.
| प्राथमिक शिक्षण संचालनालयाचे माहितीचा वार शनिवार | परिपत्रक डाउनलोड करा |
| शैक्षणिक व अशैक्षणिक कामांच्या वर्गीकरणाबाबत | शासन निर्णय डाउनलोड करा |
