जागतिक दिव्यांग (अपंग) दिन दरवर्षी डिसेंबर महिन्यामध्ये ३ डिसेंबर रोजी जगभरात जागतिक दिव्यांग (अपंग) दिन म्हणून साजरा केला जातो. संयुक्त राष्ट्रसंघातर्फे सन 1992 पासून जागतिक (अपंग) दिव्यांग दिन जाहीर करण्यात आला. तेव्हापासून 3 डिसेंबर रोजी संपूर्ण जगभरात जागतिक दिव्यांग दिन म्हणून साजरा केला जातो.
जागतिक दिव्यांग दिन: ३ डिसेंबर रोजीच का साजरा केला जातो?
जागतिक दिव्यांग दिनाच्या निमित्ताने समाजातील दिव्यांग बांधवांचा सन्मान, त्यांच्या समस्यांचे निराकरण आणि त्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी जनजागृती करणे हा मुख्य उद्देश आहे.
३ डिसेंबर हा दिवस जगभरात ‘जागतिक दिव्यांग दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस याच तारखेला का निश्चित करण्यात आला आणि त्याचे महत्त्व काय आहे, याबद्दल सविस्तर माहिती.
जागतिक दिव्यांग दिन साजरा करण्यामागचा उद्देश
या दिनाचा मूळ उद्देश दिव्यांग व्यक्तींबाबत समाजात जनजागृती निर्माण करणे हा आहे.
- सन्मान आणि स्वीकृती: दिव्यांग व्यक्तींचा सन्मान व्हावा आणि त्यांना सहानुभूतीऐवजी संधी देऊन त्यांचा आत्मविश्वास वाढवण्यासाठी समाजाला प्रेरित करणे.
- शिक्षण, प्रशिक्षण व पुनर्वसन: दिव्यांग बांधवांच्या शिक्षण, प्रशिक्षण, आणि पुनर्वसनाच्या योजना लोकांपर्यंत पोहोचवून त्यासाठी समाज तयार करणे.
- समस्यांची जाणीव: दिव्यांग व्यक्तींच्या समस्या समजावून घेऊन, त्यांच्या प्रश्नांची सोडवणूक करण्यासाठी सामाजिक आणि शासकीय स्तरावर मदत मिळवणे.
दिव्यांग व्यक्ती सामान्य व्यक्तीप्रमाणेच कार्य करू शकतात आणि अपंगत्वावर मात करून यशस्वी होऊ शकतात, हे दाखवून देण्यासाठी या दिवशी विविध कार्यक्रमांचे (क्रीडा स्पर्धा, व्याख्याने, प्रभात फेरी) आयोजन केले जाते.
3 डिसेंबरची निवड: इतिहास आणि पार्श्वभूमी
जागतिक दिव्यांग दिन ३ डिसेंबर रोजी साजरा करण्यामागे एक महत्त्वपूर्ण आंतरराष्ट्रीय पार्श्वभूमी आहे.
बेल्जियम कोळसा खाणीतील दुर्घटना (१९५९) आणि पहिले आंदोलन
दुर्घटनेचे स्वरूप: २० सप्टेंबर १९५९ रोजी बेल्जियममधील एका मोठ्या कोळशाच्या खाणीत भीषण स्फोट झाला. यात हजारो मजूर मृत्यूमुखी पडले आणि त्याहून अधिक लोक जखमी झाले किंवा त्यांना कायमचे अपंगत्व आले (अंधत्व, अस्थिव्यंग, कर्णबधीरता).
कामगारांची मागणी: खाण मालक आणि बेल्जियम सरकारने मरण पावलेल्यांच्या कुटुंबांना नुकसान भरपाई दिली, पण जखमी झालेल्या व कायमचे अपंगत्व आलेल्या कामगारांना कोणतीही मदत मिळाली नाही. यामुळे संतप्त झालेल्या कामगारांनी एकत्र येऊन नुकसान भरपाई व अपघात विमा लागू करावा या मागणीसाठी मोठे आंदोलन उभारले.
महत्त्व: अपंग बांधवांनी आपल्या हक्कांसाठी केलेले हे जगातील पहिले मोठे आंदोलन ठरले. यामुळे जगभरातील देशांचे लक्ष अपंगांच्या प्रश्नांकडे वेधले गेले.
स्मृतिदिन: या दुर्घटनेची आठवण म्हणून जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) सुरुवातीला १९६२ पासून मार्च महिन्यातील तिसरा रविवार हा ‘अपघात दिन/स्मृतिदिन’ म्हणून साजरा करण्याचे ठरवले होते.
संयुक्त राष्ट्र संघाचे योगदान आणि ३ डिसेंबरची निश्चिती
जागतिक अपंग वर्ष आणि दशक:
१९८१: संयुक्त राष्ट्र संघाने (UN) हे वर्ष ‘जागतिक अपंग वर्ष’ म्हणून घोषित केले.
१९८३ ते १९९२: हे दशक अपंगांसाठी अर्पण करण्यात आले. या काळात जगभरातील देशांना अपंगांच्या उद्धारासाठी योजना राबवण्यास भाग पाडण्यात आले.
३ डिसेंबरची निवड: सुरुवातीला अपंग दिन वेगवेगळ्या तारखेला येत असल्यामुळे एक विशिष्ट तारीख निश्चित करण्याची मागणी झाली. अपंगांसाठी असलेल्या दशकाच्या समाप्तीनंतर, १९९२ मध्ये, संयुक्त राष्ट्र संघातर्फे ३ डिसेंबर हा दिवस ‘जागतिक अपंग दिन’ म्हणून साजरा करण्याची निवड करण्यात आली.
सुरुवात: सन १९९२ च्या ३ डिसेंबरपासून जगभरात हा दिवस साजरा करण्यास सुरुवात झाली.
‘अपंग’ ते ‘दिव्यांग’ शब्दापर्यंतचा प्रवास
२०१६ मध्ये एका कार्यक्रमात बोलताना तत्कालीन पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी अपंग व्यक्तींचा गौरव करताना त्यांना ‘दिव्यांग’ हा शब्द दिला. ‘दिव्य अंग’ या अर्थाने हा शब्द स्वीकारण्यात आला, ज्यामुळे या व्यक्तींना समाजात अधिक सन्मानाने पाहिले जावे.
कायदेशीर बदल: दिव्यांग व्यक्ती अधिकार अधिनियम (RPWD ACT 2016) नुसार ‘अपंग’ या शब्दाऐवजी ‘दिव्यांग’ असा शब्द बदल करण्यात आला आणि २७ डिसेंबर २०१६ रोजी केंद्र सरकारने यासंबंधी अधिसूचना जारी केली.
दिव्यांगत्वाचे प्रकार: RPWD ACT 2016 नुसार दिव्यांग व्यक्तींचे एकूण २१ प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले आहे.
महाराष्ट्राचा महत्त्वाचा निर्णय: स्वतंत्र दिव्यांग मंत्रालय
दिव्यांग दिनाच्या निमित्ताने महाराष्ट्राने एक ऐतिहासिक निर्णय घेतला आहे.
निर्णय: महाराष्ट्र शासनाने दिव्यांगांच्या सर्वांगीण विकासासाठी स्वतंत्र दिव्यांग कल्याण विभाग (दिव्यांग मंत्रालय) स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला.
अंमलबजावणी: ३ डिसेंबर २०२२ रोजी हा विभाग कार्यान्वित होईल अशी घोषणा करण्यात आली होती.
देशातील पहिले राज्य: महाराष्ट्र राज्य हे दिव्यांगांसाठी स्वतंत्र विभाग निर्माण करणारे देशातील पहिले राज्य ठरले आहे.
फायदा: या मंत्रालयामुळे शिक्षण, प्रशिक्षण, आणि पुनर्वसनाच्या योजना लाभार्थींपर्यंत सहज व सुलभपणे पोहोचण्यास मदत होणार आहे.
हेलन केलर, लुईस ब्रेल, आणि स्टीफन हॉकिंग यांसारख्या महान व्यक्तींनी आपल्या कर्तृत्वाने हे सिद्ध केले आहे की दिव्यांग व्यक्ती देखील अपंगत्वावर मात करून यशस्वी जीवन जगू शकतात. त्यामुळे, ३ डिसेंबर हा केवळ एक दिन नसून, दिव्यांग व्यक्तींच्या सन्मानाचा, त्यांच्या हक्कांचा आणि त्यांच्या क्षमतांचा गौरव करण्याचा दिवस आहे.
तुम्हाला दिव्यांग व्यक्ती अधिकार अधिनियम (RPWD ACT 2016) नुसार नमूद असलेल्या २१ प्रकारांबद्दल अधिक माहिती हवी आहे का? तर येथे क्लिक करा
